Năm Đinh Dậu tản mạn về con Gà

 

TBV - H́nh tượng con gà trong con mắt của người phương Đông và cả người phương Tây đều là con vật linh thiêng, gắn với biết bao câu chuyện, truyền thuyết. Sự hùng dũng, oai nghiêm của con gà trống khiến nước Pháp chọn nó làm biểu tượng, c̣n ở Việt Nam con gà trở thành cảm hứng cho nghệ thuật, thơ ca, ḥ vè, tranh vẽ và cả trong những thế vơ cổ truyền. Hơn nữa người Việt cho rằng con gà trống hiện diện của năm đức tính Văn - Vơ - Dũng - Nhân - Tín.

 

Con Gà trong tâm thức xưa
 

Thủa xưa khi đất trời c̣n u tối lạnh lẽo, ẩm thấp Ngọc Hoàng sai mười ông mặt trời cũng là mười người con cùng chiếu sáng mặt đất. Sự xuất hiện cùng lúc của mười ông mặt trời chiếu sáng khiến mặt đất khô rang, nứt nẻ con người sống rất

khổ cực. Bỗng một ngày xuất hiện một chàng dũng sĩ sức khỏe phi thường dùng những mũi tên thần bắn lên phía ông mặt trời, làm chín ông rụng xuống biển, ông c̣n lại sợ hăi trốn biệt tăm. Từ đó trở đi trái đất lại trở lại trong u tối, lạnh lẽo, con người vạn vật cố hết sức đi t́m gọi mặt trời nhưng đều trong vô vọng. Một ngày kia có một chú gà trống choai to khỏe, nhảy lên cành cây mọc trên ngọn núi cao lấy hết sức b́nh sinh cất tiếng gáy. Lạ lùng thay sau tiếng gáy ấy ông mặt trời đỏ như mâm đồng xuất hiện đằng Đông xua tan lạnh lẽo đem lại sự sống cho muôn loài.

Từ đó đêm giao thừa dân gian thường bảo rằng, mặt trời thời gian này ẩn ḿnh sâu nhất thế nên nhà nhà bảo nhau cúng đêm giao thừa một con gà trống, hy vọng ngày mai chú lại đánh thức ông mặt trời, đem lại ánh nắng sáng trong, may mắc suốt năm mới.
 

Trong truyền thuyết về vua An Dương Vương Thục Phán bỏ rất nhiều công xây thành nhưng đắp đến đâu th́ đất lở đến đấy. Rùa thần hiện lên và báo cho nhà vua biết ở núi Thất Diệu có một con gà trắng sống đến ngàn năm rồi hóa thành yêu tinh ẩn trong núi, nếu diệt được nó th́ việc xây thành sẽ thành công. Sau khi An Dương Vương giết được con gà trắng th́ xây được thành. 
 

Trong truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh, gà cũng được nhắc đến với tư cách là một trong ba lễ vật thách cưới của Vua Hùng để gả con gái của ḿnh là Mỵ Nương gồm: Voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao. 

Thời Tây Sơn, tương truyền rằng Nguyễn Lữ là người đă sáng tạo ra môn vơ "Hùng kê quyền" (quyền gà chọi) hay Hồng kê quyền, là bài quyền mô phỏng các kỹ thuật của gà chọi, một trong 10 bài danh vơ được Liên đoàn Vơ thuật cổ truyền Việt Nam lựa chọn qua các kỳ hội nghị chuyên môn toàn quốc. Đặc trưng của bài quyền là những động tác dũng mănh của con gà chọi nhỏ bé mà nhanh nhạy trước đối thủ, bài Hùng kê quyền sử dụng ngón tay trỏ để đâm mô phỏng h́nh mỏ gà, và các ngón c̣n lại co vào như chiếc cựa gà.

Trong ca dao, thành ngữ con gà cũng là đối tượng để ông cha mượn thể hiện những suy nghĩ, mong muốn, truyền đạt kinh nghiệm. Ví dụ như: "Khôn ngoan đá đáp người ngoài. Gà cùng một mẹ chứ hoài đá nhau" hay "Ráng mỡ gà th́ gió, ráng mỡ chó th́ mưa…" Trong hội họa người Việt không ai không biết đến những bức tranh  Đông Hồ về gà, thể hiện một triết lư sống nhân bản, gần gũi với thiên nhiên. 

Trang phục của người Việt xưa cũng xuất hiện: mái tóc đuôi gà duyên dáng, "thướt tha trước gió nhẹ nhàng". Con gà gần gũi thân thương ấy sau nữa được thể hiện trong bài thơ "Nắng mới" của Lưu Trọng Lư: "Mỗi lần nắng mới hắt bên song. Xao xác gà trưa gáy năo nùng". H́nh ảnh con gà trong tâm thức người Việt luôn gần gũi, chứa đựng ư niệm thanh tao về cuộc sống, triết lư nhân sinh.
 

Con Gà trong hiện thực

Xóm Cỏi, xă Xuân Sơn, huyện Tân Sơn (Phú Thọ) nằm sâu trong vườn Quốc gia Xuân Sơn được coi là cội nguồn của giống gà "truyền thuyết" - gà chín cựa. Ở nơi cội nguồn giống gà "truyền thuyết" này nhà nào cũng nuôi, ít vài chục con, nhiều hàng trăm con. Cận tết, nhà nuôi ít để ăn, để biếu, nhà nuôi nhiều thừa để bán. Nhà nào gặp may, gặp khách “xộp” th́ tết năm đấy gia đ́nh thêm phần vui vẻ, đầm ấm. 

Trong nghiên cứu của Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Khắc Khôi về giống gà nhiều cựa cho thấy, gà nhiều cựa đều sinh sản tốt, thành thục sớm, nhịp độ đẻ trứng ngắn; riêng tỷ lệ phối giống, thụ thai và nuôi con tốt.  Gà nhiều cựa có khả năng thích nghi cao, rộng răi với môi trường sống và có điều kiện sinh dưỡng khác nhau, năng suất cao, chất lượng sản phẩm tốt, có hiệu quả kinh tế cao.

Từ nghiên cứu của Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Khắc Khôi, ngày 1/2/2012, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đă ra Thông tư số 06 ban hành danh mục bổ sung nguồn gen vật nuôi quư hiếm cần được bảo tồn là "Giống gà nhiều cựa Phú Thọ". Đặc biệt, nghiên cứu của Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Khắc Khôi c̣n mang nhiều ư nghĩa về tâm linh, văn hóa, kinh tế, lịch sử. Nghiên cứu khẳng định con gà từ "truyền thuyết" nói riêng đem lại giá trị to lớn cho thế hệ hôm nay, nó hữu dụng ngay cả trong ư niệm. Gà "chín cựa" là gà đặc chủng của miền đất Tổ, hiện thân mối liên hệ truyền thuyết và đời thực. 

Con gà bước ra trong "truyền thuyết" đem lại cho người dân một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Trong mười hai con giáp có lẽ con Gà vật vừa gần gũi nhưng lại đem lại cho con người vô số những giá trị, từ tinh thần cho đến vật chất. Trong mười hai con giáp con Gà có lẽ là con sống ư nghĩa, luôn có một giá trị vừa thanh cao mà lại gần gũi.

 

Sỹ Phú



 

* * * * *   * * * *